Paraatheid is een belangrijk kwaliteitskenmerk van de brandweer. Het geeft een beeld van de mate waarin de brandweer in staat is om bij een incident snel en adequaat op te treden, met voldoende en gekwalificeerd personeel en materieel, 24 uur per dag, 7 dagen per week inzetbaarheid staat centraal. Maar de paraatheid van vrijwillige brandweerposten in Nederland staat onder grote druk.
Het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid (NIPV) deed onderzoek naar de paraatheid van vrijwillige brandweerposten. Uit het onderzoek blijkt dat alle veiligheidsregio’s knelpunten in de paraatheid van vrijwillige posten signaleren, maar er geen enkel knelpunt is dat overal voorkomt. Volgens het NIPV verschillen de aard, omvang en oorzaken per regio, post en individuele vrijwilliger en wordt een breed scala aan maatregelen toegepast om paraatheid te borgen.
De analyse van het NIPV richt zich uitgebreid op organisatorische en sociale factoren, zoals motivatie van vrijwilligers, leiderschap op posten en de monitoring van beschikbaarheid, maar het rapport bevat een opvallende blinde vlek. Namelijk het wegbezuinigen van honderden brandweerauto’s en daarmee de bijbehorende formatieplaatsen voor brandweermensen, beroeps en vrijwillig. Of anders gezegd de door de vijfentwintig veiligheidsregio’s ‘georganiseerde paraatheidsproblemen’.
Dat is opmerkelijk, omdat juist dat fundament - als gevolg van ingrijpende bezuinigingen - de afgelopen jaren aanzienlijk is gekrompen. Zo daalde het aantal tankautospuiten (basisbrandweereenheid) van ruim 1500 rond 2011 naar circa 1100 in 2024, het aantal hulpverleningsvoertuigen halveerde ongeveer in dezelfde periode. Vooral daardoor daalde de omvang van het repressieve personeel met zo’n 4500 mensen, met een in het NIPV onderzoek onbenoemd gevolg voor de paraatheid van de brandweer in ons land.
Wanneer deze ontwikkeling buiten beeld blijft, ontstaat het risico dat paraatheidsproblemen vooral worden geduid als ‘maatschappelijk vraagstuk’ terwijl ze in belangrijke mate voortkomen uit een steeds smaller wordend fundament van materieel en personeel. Veel van de maatregelen die in het rapport worden beschreven – flexpools, opstappers, variabele voertuigbezetting of het tijdelijk buiten dienst stellen van posten – zijn in dat licht geen organisatorische innovaties, maar aanpassingsstrategieën om met structurele capaciteitskrimp om te gaan. Paraatheid krijgt daarmee steeds meer het karakter van georganiseerd schaarstemanagement.
De observaties en conclusies van de Inspectie Justitie en Veiligheid over de ontwikkelingen bij de brandweer bevestigen dit beeld. Maar adequate opvolging van de aanbevelingen van de Inspectie blijft vooralsnog achterwege. Net als het opnemen van noodzakelijke randvoorwaarden voor de kwaliteit van de brandweerzorg in wet- en regelgeving. Zo constateerde de Inspectie vier jaar geleden dat er wel normen bestaan voor snelheid, maar niet voor cruciale factoren zoals capaciteit-slagkracht, paraatheid en werkdruk. Ook is het fijnmazige netwerk van brandweerkazernes nergens landelijk vastgelegd of getoetst, waardoor er op nationaal niveau weinig inzicht bestaat in de feitelijke repressieve slagkracht van de brandweer.
Deze lacune wordt nog pregnanter wanneer men kijkt naar het recente oordeel van dezelfde Inspectie dat de Nederlandse brandweer onvoldoende voorbereid is op grote en langdurige incidenten. Bij grootschalige inzetten blijkt dat regio’s elkaar weliswaar kunnen ondersteunen, maar dat deze bijstand direct ten koste gaat van de reguliere brandweerzorg (en daarmee de paraatheid) in de eigen regio. De structurele buffers in personeel en materieel blijken dunner dan vaak wordt verondersteld.
Daarmee wordt zichtbaar dat het vraagstuk van paraatheid niet los kan worden gezien van de ontwikkeling van de totale brandweercapaciteit. Wanneer dekkingsplannen vooral worden gebruikt om opkomsttijden realistischer te beschrijven, zonder tegelijkertijd het fundament van materieel, personeel en slagkracht expliciet te analyseren, bestaat het risico dat het systeem zich geleidelijk aanpast aan een lager capaciteitsniveau zonder dat daar een expliciete bestuurlijke keuze aan ten grondslag ligt.
Een illustratief voorbeeld hiervan vormt de organisatie van de Incidentbestrijding Gevaarlijke Stoffen (IBGS), één van de kerntaken van de brandweer. Vanwege het bijzondere karakter van de incidenten met gevaarlijke stoffen is snel en zorgvuldig handelen van levensbelang. Vele andere hulpdiensten zijn afhankelijk van het functioneren van de brandweer bij dit soort incidenten. Daarom heeft de wetgever de operationele prestaties van de specialistische eenheden verankerd in hoofdstuk 4 van het Besluit veiligheidsregio’s.
Maar de feitelijke capaciteit is in de praktijk sterk gekrompen, zonder dat de wetgever die normen formeel heeft aangepast. Waar eerder een fijnmaziger netwerk van specialistische gaspakteams beschikbaar was, resteert in het huidige landelijke model nog slechts een beperkt aantal specialistische IBGS-teams. Volgens recente analyses zijn dat er zes, waarvan volgens de Inspectie Justitie en Veiligheid slechts twee daadwerkelijk bovenregionaal inzetbaar zijn bij grootschalige of langdurige incidenten. Hiervoor is opkomsttijd van deze teams opgerekt van 30 minuten naar 120 minuten.
Daarmee is de operationele invulling van deze wettelijke taak feitelijk verschoven, terwijl de wettelijke norm ongewijzigd is gebleven. Dit onderstreept hoe de feitelijke paraatheid van het stelsel is veranderd zonder dat daar een expliciet democratisch of bestuurlijk besluit aan voorafgaat. Dat geldt ook voor specialistische eenheden zoals duikteams en hulpverleningsvoertuigen die als gevolg van taakstellende bezuinigingen in aantal meer dan gehalveerd zijn. Tegen deze achtergrond ligt het voor de hand om belangrijke beleidsmatige stappen te zetten.
Ten eerste is het noodzakelijk – en in lijn met de aanbeveling van de Inspectie JenV - om landelijk een norm voor repressieve slagkracht vast te stellen, zodat duidelijk wordt welke minimale operationele capaciteit beschikbaar moet zijn voor zowel dagelijkse brandweerzorg als voor opschaling bij grotere incidenten. Het oorspronkelijk normenkader voor de brandweer kon rekenen op een breed draagvlak, maar is klakkeloos ‘vervallen’ verklaard zonder een nieuw vakinhoudelijk onderbouwd alternatief.
Ten tweede zou een nationale capaciteitsmonitor moeten worden ingericht, waarin structureel inzicht wordt gegeven in de ontwikkeling van materieel, personele bezetting, beschikbaarheid van eenheden en de feitelijke paraatheid van posten. Hiermee ontstaat een transparant en vergelijkbaar beeld van de brandweercapaciteit op regionaal en nationaal niveau.
Ten derde vraagt de huidige situatie om expliciete bestuurlijke keuzes over het gewenste niveau van basisbrandweerzorg en rampenbestrijding. Daarbij moet duidelijk worden welk veiligheidsniveau de samenleving verwacht, welke capaciteit daarvoor nodig is en hoe die capaciteit duurzaam kan worden georganiseerd. Alleen wanneer deze keuzes expliciet worden gemaakt, kan worden voorkomen dat paraatheid in de praktijk vooral neerkomt op het beheren van schaarste, terwijl de maatschappelijke verwachtingen van brandweerzorg onverminderd hoog blijven.
